خواص و ارزش غذایی

خواص دوغ و ارزش غذایی آن

دوغ نوشیدنی ملی سفره‌ی ایرانی است و دو لیوان آن یک واحد لبنیات حساب می‌شود. در این مقاله می‌گوییم دوغ چه چیزهایی دارد، نمکش را چطور بسنجیم و انواعش چه فرقی دارند.

تیم محتوای صباح۵ دقیقه مطالعه
خواص دوغ

متن مطلب

دوغ نوشیدنی تخمیری لبنی است که کلسیم، پروتئین و باکتری‌های ماست را دارد. ارزش غذایی دو لیوان دوغ تقریباً با یک لیوان شیر برابر است. مهم‌ترین نکته‌ای که باید حواسمان باشد، نمک آن است.

چلوکباب بدون دوغ یعنی یک چیزی کم است! دوغ سال‌هاست کنار سفره‌ی ایرانی‌هاست و از ایران باستان نوشیده می‌شده. اما دوغ واقعاً چه چیزی دارد؟ گازدارش بهتر است یا بی‌گازش؟ و چرا بعد از ناهار چشم‌هایمان سنگین می‌شود؟

خلاصه در یک نگاه

  • چه چیزی دارد؟ کلسیم، پروتئین، فسفر و باکتری‌های تخمیری ماست

  • چقدر دوغ = یک واحد لبنیات؟ دو لیوان

  • مهم‌ترین نکته: نمکش را از روی برچسب چک کنید

  • گازدار یا بی‌گاز؟ گاز یا تزریقی است یا از تخمیر طبیعی؛ انتخاب با سلیقه‌ی شماست

  • خواب‌آور است؟ بیشتر تقصیر ناهار سنگین است تا خود دوغ

این مقاله اطلاعات عمومی تغذیه‌ای می‌دهد و جای توصیه‌ی پزشک یا متخصص تغذیه را نمی‌گیرد.

دوغ چیست و چطور درست می‌شود؟

طبق تعریف استاندارد ایران، دوغ نوشیدنی‌ای است که از تخمیر لاکتیکی شیر به دست می‌آید. ماده‌ی خشک آن با رقیق کردن ماست (بعد از تخمیر) یا شیر (قبل از تخمیر) استاندارد می‌شود.

دوغ از کجا آمد؟

دوغ در اصل همان مایعی بود که بعد از کره‌گیری از ماست باقی می‌ماند. روش سنتیاش هم این بود که شیر را در «مشک» می‌زدند. نامش هم از «دوشیدن» آمده و در اوستا یکی از نام‌های شیر بوده است.

دوغ خانگی چطور آماده می‌شود؟

دوغ خانگی چطور آماده می‌شود؟

دوغ خانگی چهار ماده بیشتر ندارد: ماست، آب یا آب گازدار، کمی نمک و نعناع خشک.

  1. ماست را با نعناع و یک ذره نمک خوب هم بزنید.

  2. آب سرد را کم‌کم اضافه کنید و همزمان هم بزنید تا یکدست شود.

  3. نمک را آخر کار با چشیدن تنظیم کنید. اگر ماست ترش است، معمولاً نمک کمتری لازم است.

برای دوغ خانگی از ماست پاستوریزه مثل ماست پرچرب صباح استفاده کنید.

ارزش غذایی دوغ چقدر است؟

دوغ رقیق‌شده‌ی ماست است؛ پس همان مواد مغذی را دارد، فقط کم‌غلظ‌تر. به همین دلیل دو لیوان دوغ از نظر ارزش غذایی حدوداً برابر یک لیوان شیر است.

در هر ۱۰۰ میلی‌لیتر دوغ یا آیران

مقدار تقریبی

انرژی

۲۷ تا ۳۸ کیلوکالری

پروتئین

حدود ۲ گرم

چربی

۰٫۶ تا ۱٫۸ گرم

کلسیم

حدود ۸۰ میلی‌گرم

سدیم

۲۴۰ تا ۳۰۰ میلی‌گرم

این اعداد از برچسب چند آیران خارجی گرفته شده و برای هر برند فرق می‌کند. یک پژوهش ایرانی هم گزارش کرده که هر لیتر دوغ ۱٫۵ تا ۲ درصد پروتئین، حدود ۱ درصد چربی و حدود ۷۵۰ میلی‌گرم کلسیم دارد.

دوغ چه چیزی ندارد؟

دوغ ساده شکر افزوده ندارد و کالری آن کم است. اگر دنبال نوشیدنی بی‌شکر کنار غذا هستید، دوغ گزینه‌ی خوبی است.

خواص دوغ چیست؟

خواص دوغ همان خواص ماست است، به شکل نوشیدنی. اینجا فقط چیزهایی را آورده‌ایم که منابع معتبر به آن اشاره کرده‌اند.

۱. سهمی از لبنیات روزانه را پر می‌کند

وزارت بهداشت دوغ را جزو گروه شیر و لبنیات حساب می‌کند و دو لیوان آن را یک واحد می‌داند. اگر شیر نمی‌خورید یا ماست ساده دوست ندارید، دوغ راه ساده‌ای برای رسیدن به ۲ تا ۳ واحد توصیه‌شده است.

۲. کلسیم و پروتئین دارد

دوغ همان کلسیم، فسفر و پروتئین ماست را دارد، البته رقیق‌تر. به همین دلیل برای رسیدن به همان مقدار، باید دو برابر بنوشید.

۳. بدون شکر افزوده

دوغ ساده شکر افزوده ندارد. در مقابل، رئیس سازمان غذا و دارو در گزارشی گفته بود استاندارد شکر نوشابه دست‌کم ۱۱ درصد است و این سازمان سقف ۹ درصد را می‌خواهد. پس کنار غذا، دوغ انتخاب بهتری است.

۴. شاید باکتری زنده هم داشته باشد

دوغ دو نوع است: گرمادیده و گرماندیده. در دوغ گرمادیده، محصول بعد از تخمیر حرارت می‌بیند، پس باکتری‌های زنده‌ی ماست در آن نمی‌ماند و ماندگاری‌اش بیشتر است. این را روی برچسب بخوانید.

برای آشنایی بیشتر با شیر و فرآوری حرارتی، مقاله‌ی فرق شیر پاستوریزه و استریل را بخوانید.

دوغ چقدر نمک دارد؟

یک لیوان دوغ بسته‌بندی‌شده معمولاً ۱٫۵ تا ۲ گرم نمک دارد. این تقریباً یک‌سوم تا نصف سقف روزانه‌ی ۵ گرمی سازمان جهانی بهداشت است. نمک تنها نقطه‌ی ضعف دوغ است.

این عدد از برچسب آیران‌های خارجی آمده که در هر ۱۰۰ میلی‌لیتر ۰٫۶ تا ۰٫۸ گرم نمک دارند. روی برچسب یک دوغ گازدار نعناعی در بازار ایران هم برای هر ۲۵۰ میلی‌لیتر ۸۴۰ میلی‌گرم سدیم نوشته شده؛ یعنی ۳۷ درصد نیاز روزانه.

این نکته برای ما مهم‌تر است؛ چون ایرانی‌ها دو برابر میانگین جهانی نمک می‌خورند. سازمان غذا و دارو هم دوغ را کنار فست‌فود و اسنک جزو محصولاتی نام برده که باید نمکشان کم شود.

چطور دوغ کم‌نمک‌تر بخوریم؟

  • چراغ راهنمای نمک را نگاه کنید. بین دو دوغ، آن یکی که رنگ نمکش سبز یا نارنجی است را بردارید.

  • دوغ را رقیق کنید. یک لیوان دوغ را با یخ یا آب سرد بیشتر بنوشید.

  • دوغ خانگی بسازید. اینطوری مقدار نمک دست خودتان است.

  • با غذای شور ننوشید. اگر غذا شور است، به جای دوغ شور از ماست ساده استفاده کنید.

اگر فشار خون بالا دارید یا پزشک مصرف نمک را برایتان محدود کرده، مقدار دوغ را با پزشک هماهنگ کنید.

انواع دوغ چه فرقی با هم دارند؟

فرق اصلی انواع دوغ در گاز، طعم‌دهنده و غلظت است. ارزش غذایی‌شان تقریباً شبیه هم است.

نوع

ویژگی

مناسب برای

دوغ گازدار

گاز یا تزریق می‌شود یا از تخمیر طبیعی لاکتوز می‌آید

کنار کباب و غذاهای کبابی

دوغ نعناعی بی‌گاز

ملایم‌تر، با عطر نعناع

ناهار هرروز و کسانی که گاز اذیتشان می‌کند

دوغ آیران

سبک ترکی: فقط ماست، آب و نمک

کسانی که طعم ساده‌ی ماست را دوست دارند

کفیر

از دانه‌های کفیر شامل باکتری و مخمر

تنوع در نوشیدنی‌های تخمیری

دوغ با آیران چه فرقی دارد؟

آیران نوشیدنی ترکی است با سه ماده: ماست، آب و نمک. دوغ ایرانی معمولاً رقیق‌تر است، نعناع دارد و گاهی گازدار است.

دوغ گازدار بهتر است یا بی‌گاز؟

از نظر مواد مغذی فرق چندانی ندارند. انتخاب بیشتر به سلیقه بستگی دارد. اگر با نوشیدنی‌های گازدار نفخ می‌کنید، نوع بی‌گاز را بردارید.

چه اندازه‌ای بخریم؟

دوغ را کی و چقدر بخوریم؟

دو لیوان دوغ یک واحد از ۲ تا ۳ واحد لبنیات روزانه را پر می‌کند. بهترین جایش هم کنار غذاست.

  • کنار ناهار: با کباب، سبزی‌پلو یا دلمه، به جای نوشابه.

  • در غذا: آش دوغ آذری یا آب‌دوغ‌خیار با خیار، سبزی، گردو و کشمش.

  • در روزهای گرم: یک لیوان دوغ خنک با یخ و نعناع تازه؛ فقط نمکش را حساب کنید.

باورهای رایج درباره‌ی دوغ: درست یا غلط؟

«دوغ خواب‌آور است» ← نیمه‌درست

در فرهنگ عامه ما دوغ را خواب‌آور می‌دانند. شوخی معروف هم هست که ناهار محل کار یا مدرسه نباید دوغ خورد! اما خواب‌آلودگی بعد از غذا اسم علمی دارد: «خواب پس از غذا». این حالت بعد از هر وعده‌ی سنگینی پیش می‌آید. پس احتمالاً چلوکباب بیشتر از دوغ مقصر است.

«دوغ محلی فله از همه بهتر است» ← نه لزوماً

وزارت بهداشت توصیه می‌کند همه‌ی لبنیات پاستوریزه و از فروشگاه معتبر تهیه شوند؛ چون لبنیات غیرپاستوریزه می‌تواند تب مالت منتقل کند. اگر طعم دوغ محلی را دوست دارید، با ماست پاستوریزه در خانه درستش کنید.

«گاز دوغ همیشه مصنوعی است» ← غلط

گاز دوغ می‌تواند تزریقی باشد، اما گاهی از تخمیر طبیعی لاکتوز شیر توسط میکروارگانیسم‌ها درست می‌شود.

«دوغ با نوشابه فرقی ندارد، هر دو گاز دارند» ← غلط

دوغ کلسیم و پروتئین دارد و شکر افزوده ندارد. نوشابه در عوض شکر دارد و ماده‌ی مغذی چندانی ندارد.

می‌دانستید؟ دوغ در ایران و دنیا

دوغ فقط مال ما نیست؛ از بالکان تا هند هر کشوری نسخه‌ی خودش را دارد.

کشور

نام

ویژگی

ایران

دوغ

با نعناع، گاهی گازدار؛ همراه همیشگی چلوکباب

ترکیه

آیران

ساده‌ترین نسخه: ماست، آب و نمک

ارمنستان

تان

به نوع گازدارش هم می‌گویند دوغ

افغانستان

دوغ یا شرومبا

نوشیدنی تابستانی با خیار خردشده و لیمو

هند و پاکستان

لسی

هم شیرین دارد هم شور؛ نوع شورش شبیه دوغ است

  • دوغ یعنی دوشیدن. نام دوغ از فعل فارسی «دوشیدن» آمده است.

  • یک نوشیدنی، یک غرور ملی. بسیاری از ایرانی‌ها تصویر برنج و کباب با یک پارچ دوغ را نماد سفره‌ی ایرانی می‌دانند.

  • دعوای آیران در ترکیه! رجب طیب اردوغان آیران را نوشیدنی ملی ترکیه خواند. سال ۲۰۱۵ هم یک شرکت دولتی چای به خاطر آگهی‌هایش به اتهام «توهین به آیران» جریمه شد.

  • یک نام هزارساله. واژه‌ی آیران در فرهنگ لغت کاشغری در قرن یازدهم میلادی آمده است.

برای آشنایی با بقیه‌ی لبنیات سنتی ما، مقاله‌ی لبنیات سنتی ایرانی را ببینید.

پرسش‌های متداول

دوغ چه خواصی دارد؟

دوغ کلسیم، پروتئین و فسفر ماست را دارد و شکر افزوده ندارد. دو لیوان آن یک واحد لبنیات است.

دوغ گازدار مضر است؟

ارزش غذایی دوغ گازدار و بی‌گاز تقریباً یکی است. اگر گاز باعث نفختان می‌شود، بی‌گاز را انتخاب کنید.

دوغ چقدر نمک دارد؟

یک لیوان دوغ بسته‌بندی‌شده معمولاً ۱٫۵ تا ۲ گرم نمک دارد. عدد دقیق هر محصول را روی برچسب و چراغ راهنمای نمک ببینید.

چرا بعد از دوغ خوابمان می‌گیرد؟

خواب‌آلودگی بعد از غذا به هر وعده‌ی سنگینی مربوط است. چون دوغ معمولاً کنار چلوکباب خورده می‌شود، اسم دوغ بد در رفته!

فرق دوغ و آیران چیست؟

آیران نسخه‌ی ترکی است با ماست، آب و نمک. دوغ ایرانی معمولاً رقیق‌تر است، نعناع دارد و گاهی گازدار است.

دوغ با کفیر چه فرقی دارد؟

دوغ از ماست ساخته می‌شود؛ کفیر از تخمیر شیر با دانه‌های کفیر که باکتری و مخمر دارند.

گفت‌وگو

دیدگاه شما

نظر، تجربه یا سوال خود را دربارهٔ این مطلب بنویسید.

نظرات پس از بررسی تیم صباح منتشر می‌شوند.

دیدگاه‌های تایید شده

در حال بارگذاری دیدگاه‌ها…