خواص و ارزش غذایی

خواص ماست؛ ارزش غذایی و جایگاهش در برنامه‌ی غذایی روزانه

ماست منبع خوب کلسیم و پروتئین است و باکتری‌های زنده‌اش به گوارش لاکتوز کمک می‌کنند. در این مقاله می‌گوییم ماست چه چیزهایی دارد، چقدر از آن بس است و کدام باورهای قدیمی درباره‌اش درست نیست.

تیم محتوای صباح۵ دقیقه مطالعه
خواص ماست

متن مطلب

ماست منبع خوب کلسیم، پروتئین، فسفر و ویتامین‌های گروه B است. یک لیوان ماست حدود ۳۰۰ میلی‌گرم کلسیم دارد و یک واحد کامل از گروه لبنیات حساب می‌شود. وزارت بهداشت برای بزرگسالان روزانه ۲ تا ۳ واحد لبنیات توصیه می‌کند.

ماست را همه می‌شناسیم. کنار چلوکباب هست، توی آش هست، روی سفره‌ی ناهار هم هست. ولی چند نفر می‌دانند آن آب کمرنگ روی ماست بهتر است دور ریخته نشود؟ یا اینکه خیلی از کسانی که شیر اذیتشان می‌کند، با ماست مشکلی ندارند؟ در این مقاله از این نکته‌ها می‌گوییم.

خلاصه در یک نگاه

  • چه چیزی دارد؟ کلسیم، پروتئین، فسفر، پتاسیم، ویتامین B2 و B12 و باکتری‌های زنده

  • چقدر بخوریم؟ برای بزرگسالان ۲ تا ۳ واحد لبنیات در روز؛ هر لیوان ماست یک واحد است

  • مزیت ویژه: باکتری‌های زنده‌ی ماست به گوارش لاکتوز کمک می‌کنند

  • یک اشتباه رایج: دور ریختن آب روی ماست

  • یک عدد جالب: سرانه‌ی مصرف لبنیات ایرانی‌ها حدود ۱۶۰ گرم در روز است؛ یعنی کمتر از همان یک واحد ۲۲۰ گرمی که وزارت بهداشت هدف گذاشته

این مقاله اطلاعات عمومی تغذیه‌ای می‌دهد و جای توصیه‌ی پزشک یا متخصص تغذیه را نمی‌گیرد.

ماست چطور ساخته می‌شود؟

ماست همان شیر است که چند باکتری مفید رویش کار کرده‌اند. اول شیر را تا حدود ۸۵ درجه گرم می‌کنند و بعد اجازه می‌دهند تا حدود ۴۵ درجه خنک شود. بعد مایه‌ی ماست اضافه می‌شود. دو باکتری اصلی این مایه لاکتوباسیلوس بولگاریکوس و استرپتوکوکوس ترموفیلوس هستند.

این باکتری‌ها قند شیر (لاکتوز) را می‌خورند و از آن اسید لاکتیک می‌سازند. همین اسید شیر را سفت می‌کند و آن طعم ترش آشنا را می‌دهد. به همین دلیل ماست لاکتوز کمتری از شیر دارد.

اولین ماست اتفاقی ساخته شد

مورخان غذا می‌گویند حدود ۵۰۰۰ سال پیش از میلاد، عشایر کوچ‌رو آسیای مرکزی ماست شیر بز را کشف کردند. آن‌ها شیر را در کیسه‌های پوستی حمل می‌کردند و گرما و باکتری‌های داخل کیسه شیر را ماست می‌کرد. ماست از آسیای مرکزی اول به ایران رسید و از اینجا به آناتولی، بالکان و هند.

کلمه‌ی انگلیسی yogurt از ترکی «یوغورت» آمده و ریشه‌اش به معنای «ورز دادن» یا «غلیظ شدن» است. قدیمی‌ترین نوشته‌ای که از ماست نام می‌برد، فرهنگ لغت کاشغری از قرن یازدهم میلادی است. در قرن هفدهم هم فقط در استانبول بیش از ۵۰۰ مغازه‌ی ماست‌فروشی کار می‌کرد.

ارزش غذایی ماست چقدر است؟

ارزش غذایی ماست چقدر است؟

یک لیوان ماست ساده حدود ۱۵۰ کیلوکالری انرژی و ۹ تا ۱۳ گرم پروتئین دارد. مقدار دقیق به چربی ماست بستگی دارد.

نوع ماست (یک لیوان، ۲۴۵ گرم)

انرژی (کیلوکالری)

پروتئین (گرم)

چربی (گرم)

ساده، پرچرب

۱۵۰

۹

۸

ساده، کم‌چرب

۱۵۰

۱۳

۴

اعداد جدول از پایگاه داده‌ی غذایی وزارت کشاورزی آمریکا (USDA) است و برای هر برند کمی فرق می‌کند. عدد دقیق هر محصول را از برچسب روی ظرف بخوانید.

یک لیوان ماست چه چیزهای دیگری دارد؟

  • کلسیم: حدود ۳۰۰ میلی‌گرم، تقریباً هم‌اندازه‌ی یک لیوان شیر

  • فسفر و پتاسیم: دو ماده‌ی معدنی که کنار کلسیم در لبنیات فراوان‌اند

  • ویتامین B2 (ریبوفلاوین) و B12: ماست چکیده‌ی پرچرب در هر ۱۰۰ گرم حدود ۳۱٪ از نیاز روزانه‌ی B12 را دارد

  • باکتری‌های زنده: همان مایه‌ای که شیر را ماست کرده

  • فیبر: صفر! پس بهتر است ماست را با میوه، سبزی یا غلات بخورید

خواص ماست چیست؟

مهم‌ترین خاصیت ماست این است که راهی ساده و ارزان برای رسیدن به کلسیم و پروتئین روزانه است. اینجا فقط چیزهایی را آورده‌ایم که منابع معتبر به آن اشاره کرده‌اند.

۱. ماست منبع کلسیم و فسفر است

وزارت بهداشت لبنیات را منبع مهم کلسیم، فسفر، پروتئین باکیفیت و ویتامین‌های گروه B می‌داند و نقششان را در سلامت استخوان مؤثر می‌داند. این نیاز در کودکی، نوجوانی، بارداری و شیردهی بیشتر است.

۲. هضم لاکتوز ماست آسان‌تر است

این یکی از محکم‌ترین شواهد درباره‌ی ماست است. باکتری‌های زنده‌ی ماست خودشان آنزیم لاکتاز می‌سازند و بخشی از لاکتوز را پیشاپیش هضم می‌کنند. سازمان ایمنی غذای اروپا (EFSA) هم این ادعا را تأیید کرده که ماست هضم لاکتوز را بهتر می‌کند. به همین دلیل خیلی از کسانی که با شیر مشکل دارند، ماست را راحت‌تر می‌خورند.

۳. پروتئین باکیفیت دارد

پروتئین لبنیات از نوع باکیفیت است. اگر پروتئین بیشتری می‌خواهید، ماست چکیده تقریباً دو برابر ماست معمولی پروتئین دارد (جزئیات در بخش بعد).

۴. باکتری‌های زنده دارد

ماست باکتری زنده دارد. اما تعداد این باکتری‌ها با گذشت زمان کم می‌شود. ماستی که به آخر تاریخ مصرفش رسیده، احتمالاً باکتری زنده‌ی کمتری دارد. پس اگر به این باکتری‌ها اهمیت می‌دهید، ماست تازه بخرید.

مطالعات چه می‌گویند؟

دفتر بهبود تغذیه‌ی وزارت بهداشت می‌گوید در پژوهش‌ها، مصرف لبنیات کم‌چرب، به‌خصوص انواع تخمیری مثل ماست و پنیر، با خطر کمتر بعضی بیماری‌های مزمن همراه بوده است. این یک همراهی آماری است و ماست دارو نیست. اگر بیماری خاصی دارید، برنامه‌ی غذایی‌تان را با پزشک تنظیم کنید.

ماست پرچرب بخریم، کم‌چرب یا چکیده؟

برای مصرف هرروزه‌ی بزرگسالان، وزارت بهداشت ماست کم‌چرب با چربی کمتر از ۲٫۵ درصد را پیشنهاد می‌کند. بقیه‌ی انواع هم جای خودشان را در آشپزخانه دارند.

نوع

ویژگی

بهترین کاربرد

ماست کم‌چرب

چربی کمتر، همان کلسیم و پروتئین

مصرف روزانه کنار غذا

ماست پرچرب

بافت لطیف‌تر و طعم کامل‌تر

کودکان، بورانی و سس‌ها

ماست هم‌زده

بافت یکدست و خامه‌ای

ماست و خیار، دسر و اسموتی

ماست چکیده

آبش گرفته شده؛ پروتئین تقریباً دو برابر و لاکتوز کمتر

میان‌وعده‌ی پروتئینی، دیپ

ماست گوسفندی

طعم پررنگ‌تر و بافت غلیظ‌تر

سفره‌ی سنتی و آش‌ها

ماست موسیر

طعم‌دار؛ نمک را روی برچسب چک کنید

کنار کباب و سی‌نی پذیرایی

ماست میوه‌ای

معمولاً شکر افزوده دارد

میان‌وعده‌ی گاه‌به‌گاه بچه‌ها

تفاوت پروتئین را ببینید: ماست چکیده‌ی پرچرب در هر ۱۰۰ گرم حدود ۸٫۸ گرم پروتئین دارد، در حالی که ماست معمولی پرچرب حدود ۳٫۷ گرم دارد.

برای انتخاب ماست میوه‌ای یک ترفند ساده هم هست. ماست ساده بخرید و خودتان میوه‌ی تازه یا یخ‌زده به آن اضافه کنید. این را متخصصان تغذیه‌ی دانشگاه تافتس هم پیشنهاد می‌کنند.

کفیر همان ماست است؟

نه. کفیر هم شیر تخمیرشده است، اما مایع است و با ترکیبی از باکتری و مخمر ساخته می‌شود. خاستگاهش هم قفقاز است.

روزانه چقدر ماست بخوریم؟

بزرگسالان سالم روزانه ۲ تا ۳ واحد از گروه شیر و لبنیات لازم دارند و هر لیوان ماست یک واحد است. لازم نیست همه‌اش ماست باشد؛ هر کدام از این‌ها هم یک واحد حساب می‌شود:

این مقدار

مساوی یک واحد لبنیات

ماست یا شیر

یک لیوان

پنیر

۴۵ تا ۶۰ گرم (حدود یک و نیم قوطی کبریت)

کشک

یک چهارم لیوان

دوغ

دو لیوان

یک روز نمونه با ماست

  • صبحانه: ماست ساده با کمی گردو، عسل و میوه‌ی فصل. اگر دنبال ایده‌ی بیشتری هستید، صبحانه‌ی ایرانی در شهرهای مختلف را ببینید.

  • ناهار: یک کاسه ماست و خیار با گردو و کشمش یا بورانی کنار غذا.

  • عصرانه: اسموتی ماست با موز یا توت‌فرنگی، یا یک لیوان دوغ کم‌نمک.

  • شام: سس ماست به جای سس‌های چرب روی سالاد یا سیب‌زمینی تنوری.

چند ترفند آشپزخانه

  • به جای بخشی از سس مایونز در سالاد الویه، ماست چکیده بریزید.

  • برای اینکه ماست در غذای داغ بریده نشود، اول آن را با یک قاشق آرد یا نشاسته هم بزنید.

  • ماست مرغ یا گوشت را نرم می‌کند؛ کباب را چند ساعت در ماست و پیاز نگه دارید.

باورهای رایج درباره‌ی ماست: درست یا غلط؟

«ماست سردی است، پس کمتر بخوریم» ← غلط

دفتر بهبود تغذیه‌ی وزارت بهداشت صراحتاً گفته حذف شیر، ماست و دوغ به بهانه‌ی طبع سرد پشتوانه‌ی علمی ندارد. اگر با ماست احساس سنگینی می‌کنید، همان راه قدیمی را امتحان کنید: ماست را با پودر نعناع یا زنجبیل بخورید.

«آب روی ماست را باید دور ریخت» ← غلط

آن مایع کمرنگ همان آب‌پنیر یا «وی» است. اگر دورش بریزید، مقداری پروتئین و لاکتوز را هم دور ریخته‌اید. فقط یک قاشق بزنید تا دوباره با ماست مخلوط شود.

«کسی که شیر اذیتش می‌کند، ماست هم نمی‌تواند بخورد» ← نه لزوماً

خیلی از کسانی که با لاکتوز مشکل دارند، مقداری ماست را تحمل می‌کنند. ماست چکیده لاکتوز کمتری هم دارد. اما آستانه‌ی تحمل آدم‌ها فرق می‌کند، پس از مقدار کم شروع کنید.

«هر ماستی پر از باکتری زنده است» ← نیمه‌درست

ماست با باکتری زنده ساخته می‌شود، اما تعدادشان تا آخر تاریخ مصرف کم می‌شود. ماست تازه‌تر باکتری زنده‌ی بیشتری دارد.

«ماست میوه‌ای همان ماست ساده با میوه است» ← نه دقیقاً

بیشتر ماست‌های میوه‌ای شکر افزوده دارند. برای مصرف هرروزه ماست ساده با میوه‌ی تازه انتخاب بهتری است.

می‌دانستید؟

  • ما کم‌لبنیات‌خوریم! مصرف لبنیات در ایران حدود یک‌چهارم تا یک‌سوم میانگین جهانی است.

  • یک نظریه‌ی معروف: ایلیا مچنیکف، زیست‌شناس روس و برنده‌ی نوبل ۱۹۰۸، حدس می‌زد عمر طولانی روستایی‌های بلغارستان به ماست مربوط است. این فقط یک فرضیه بود، اما شهرت جهانی ماست را رقم زد.

  • از ماست تا پلاستیک: پژوهشگران مؤسسه‌ی فرانهوفر آلمان از پروتئین آب‌پنیر لایه‌ای شبیه پلاستیک برای بسته‌بندی غذا ساخته‌اند. همان مایعی که ما از روی ماست دور می‌ریزیم!

  • یک کلمه، چند زبان: یونانی‌ها به ماست «یائورتی» می‌گویند و فرانسوی‌ها «یائورت». همه‌اش از همان ریشه‌ی ترکی آمده.

ماست در ضرب‌المثل‌های فارسی

ماست آنقدر در زندگی ما هست که به زبانمان هم راه پیدا کرده:

ضرب‌المثل

معنا

هیچ‌کس نمی‌گوید ماست من ترش است

هر کس از مال و کار خودش تعریف می‌کند

ماست‌ها را کیسه کرد

ترسید و عقب کشید

مثل ماست وا رفت

جا خورد و بی‌حرکت ماند

ماست‌مالی کردن

یک ماجرا را سرهم‌بندی و پنهان کردن

و یک کلک معروف: «از ماست که بر ماست» اصلاً ربطی به ماست ندارد! یعنی «از ما است که بر ما است»؛ هر چه می‌کشیم از خودمان است.

گفت‌وگو

دیدگاه شما

نظر، تجربه یا سوال خود را دربارهٔ این مطلب بنویسید.

نظرات پس از بررسی تیم صباح منتشر می‌شوند.

دیدگاه‌های تایید شده

در حال بارگذاری دیدگاه‌ها…