فرهنگ غذایی

تاریخچه‌ی ماست؛ از کجا آمد و چطور به سفره‌ی ما رسید

ماست را هیچ‌کس اختراع نکرد؛ احتمالاً شیری که در مشکی چرمی مانده بود، خودش ماست شد. در این مقاله ماجرای ماست را از آن اتفاق تا افسانه‌ی بورانی، ضرب‌المثل‌های فارسی و سفرش به اروپا دنبال می‌کنیم.

تیم محتوای صباح۵ دقیقه مطالعه
تاریخچه‌ی ماست

متن مطلب

ماست را کسی اختراع نکرد؛ احتمالاً حدود هفت هزار سال پیش در میانرودان و آسیای میانه، تصادفی کشف شد. شیری که در مشک‌های چرمی می‌ماند، با باکتری‌های وحشی ترش و غلیظ می‌شد و مردم فهمیدند این شیر بیشتر می‌ماند. واژه‌ی «ماست» از فارسی میانه به ما رسیده، و دنیای غرب تازه در قرن بیستم با پژوهش‌های یک دانشمند روس و یک کارگاه کوچک در بارسلونا ماست را جدی گرفت.

فکر کنید چند بار امروز ماست دیده‌اید: کنار ناهار، داخل یخچال، شاید هم در یک کاسه ماست‌وخیار. آنقدر آشناست که کمتر کسی از خودش می‌پرسد این کاسه‌ی سفید از کجا آمده. جوابش یک سفر هفت‌هزارساله است؛ با یک اتفاق، چند افسانه و یک ماجرای علمی.

در یک نگاه

  • کشف: حدود ۵۰۰۰ سال پیش از میلاد، تصادفی، در مشک‌های چرمی

  • واژه: «ماست» از فارسی میانه؛ «یوگورت» از ترکی

  • افسانه‌ی ایرانی: بورانی و ملکه پوراندخت

  • کشف علمی: باکتری ماست، ۱۹۰۵

  • ماست بسته‌بندی‌شده: بارسلونا، ۱۹۱۹

ماست چطور کشف شد؟

ماست تقریباً هم‌سن دامداری است. وقتی انسان‌های نوسنگی بز و گوسفند را اهلی کردند، با یک مشکل روبهرو شدند: شیر تازه زود می‌برید. اما شیری که در مشک‌های پوست بز می‌ماند، گاهی با باکتری‌های وحشی تخمیر می‌شد و به جای فاسد شدن، ترش و غلیظ می‌شد.

به همین دلیل پژوهشگران فکر می‌کنند ماست حدود ۵۰۰۰ سال پیش از میلاد در میانرودان و آسیای میانه کشف شد؛ و احتمالاً نه یک بار، بلکه بارها و در جاهای مختلف. ایران هم درست در قلب این منطقه بود: پژوهشی که سال ۲۰۲۶ منتشر شد، نشان داد ساکنان زاگرس بیش از ۸ هزار سال پیش شیر بز و گوسفند مصرف می‌کردند.

قدیمی‌ترین نمونه‌ی واقعی: سال ۲۰۲۴ پژوهشگران روی مومیایی‌های گورستان شیائوهه در غرب چین، بقایای سفیدی پیدا کردند که آزمایش DNA نشان داد پنیر کفیر است؛ یکی از خویشاوندان نزدیک ماست. سن آن ۳۳۰۰ تا ۳۶۰۰ سال است و قدیمی‌ترین نمونه‌ی پنیر شناخته‌شده‌ی جهان به حساب می‌آید.

مشک چرمی و عشایر در کوهستان

واژه‌ی «ماست» از کجا آمده؟

ما فارسی‌زبان‌ها می‌گوییم «ماست» و این اسم خیلی قدیمی است. واژه‌ی «ماست» در فارسی میانه (زبان دوره‌ی ساسانی) هم به همین شکل و به همین معنا به کار می‌رفته است. فعل «ماسیدن» هم از همین خانواده است؛ مثل وقتی می‌گوییم چربی غذا ماسید.

با این حال دنیا امروز این خوراکی را با اسم دیگری می‌شناسد: یوگورت. درباره‌ی ریشه‌ی این واژه دو روایت هست:

  • روایت رایج: از واژه‌ی ترکی yoğurt آمده، هم‌ریشه با فعلی به معنای «ورز دادن» یا «غلیظ شدن». شکل قدیمی آن در متون اویغوری پیش از سال ۱۰۰۰ میلادی دیده می‌شود.

  • روایت دیگر: نجمیه باتمانقلیج، نویسنده‌ی مشهور کتاب‌های آشپزی ایرانی، آن را به واژه‌ای سغدی مربوط می‌داند؛ یکی از زبان‌های ایرانی آسیای میانه.

اولین توضیح مکتوب از «یوغورت» هم در «دیوان لغات الترک» محمود کاشغری آمده؛ کتابی که در سال‌های ۱۰۷۲ تا ۱۰۷۴ میلادی نوشته شد. در ارمنستان به آن «ماتسون»، در کشورهای عربی «لبن» و در هند «دهی» می‌گویند.

ماست چطور به بخشی از سفره‌ی ایرانی تبدیل شد؟

در ایران ماست هیچ‌وقت فقط یک خوراکی ساده نبود؛ آغاز یک زنجیره بود. از ماست در مشک کره و دوغ می‌گرفتند، از دوغ کشک و از آب کشک قره‌قروت. داستان این زنجیره را در لبنیات در سفره‌ی ایرانی؛ از کشک تا پنیر کوزه گفته‌ایم.

اما جذاب‌ترین ردپای ماست در آشپزی ایرانی، بورانی است. افسانه‌ای قدیمی می‌گوید پوراندخت، ملکه‌ی ساسانی، عاشق ماست بود و آشپزش برای او غذاهای زیادی با ماست چکیده و سبزیجات درست کرد. این غذاها به اسم او «پورانی» نام گرفتند و کم‌کم «بورانی» شدند. این ماجرا افسانه است، نه تاریخ مستند؛ اما بورانی امروز از ترکیه تا افغانستان و قفقاز پخته می‌شود.

بورانی اسفناج، بورانی بادمجان و ماست‌وخیار همه از همین خانواده‌اند. اگر بخواهید طعم ماست‌های قدیمی را بچشید، ماست گوسفندی نزدیک‌ترین انتخاب است؛ احتمالاً ماست سفره‌ی پوراندخت هم گوسفندی یا بزی بود.

بورانی‌های ایرانی روی سفره

ماست در زبان فارسی چه جایی دارد؟

یک نشانه‌ی خوب اینکه ماست چقدر با زندگی ایرانی‌ها گره خورده، ضرب‌المثل‌هایی است که هر روز به کار می‌بریم:

  • «هیچ‌کس نمی‌گوید ماست من ترش است»: هیچ‌کس از کار خودش بد نمی‌گوید.

  • «ماست‌ها را کیسه کرد»: ترسید و کنار کشید.

  • «ماست‌مالی کردن»: روی یک مشکل سرپوش گذاشتن، به جای حل کردنش.

  • «مثل ماست بودن»: بی‌تحرک و بی‌واکنش.

ماست چطور به اروپا رسید؟

یونانی‌های باستان فرآورده‌ای شبیه ماست به نام «اکسیگالا» می‌شناختند و جالینوس، پزشک مشهور قرن دوم میلادی، نوشته آن را با عسل می‌خوردند. پلینی بزرگ هم نوشته بود بعضی «ملت‌های بربر» بلدند شیر را غلیظ کنند و به آن طعمی با «ترشی دلپذیر» بدهند. اما ماست به معنای امروزی احتمالاً در قرن شانزدهم از قلمرو عثمانی به اروپای غربی رسید.

افسانه یا تاریخ؟ معروف است که سلطان سلیمان عثمانی پزشکی را با ماست شیر میش برای درمان فرانسوای اول، پادشاه فرانسه، فرستاد. دفتر علم و جامعه‌ی دانشگاه مک‌گیل می‌گوید هیچ سندی برای این ماجرا نیست و داستان تازه در قرن نوزدهم در مطبوعات فرانسوی پیدا شد.

ماست چطور به آزمایشگاه رسید؟

نقطه‌ی چرخش ماست در غرب، اوایل قرن بیستم بود:

  1. ۱۹۰۴: ایلیا مچنیکف، دانشمند روس انستیتو پاستور پاریس، در یک سخنرانی گفت شاید عمر طولانی روستاییان بلغاری به ماستی برگردد که می‌خورند. این ادعا بعدها اغراق‌آمیز دانسته شد، اما ماست را در اروپا مشهور کرد.

  2. ۱۹۰۵: استامن گریگورف، دانشجوی بلغاری پزشکی در ژنو، زیر میکروسکوپ باکتری‌های ماست بلغاری را توصیف کرد.

  3. ۱۹۰۷: باکتری میله‌ای شکلی که او پیدا کرده بود به احترام بلغارستان bulgaricus نام گرفت؛ همان باکتری که هنوز اصلی‌ترین باکتری ماست‌سازی است.

ماست چطور بسته‌بندی شد؟

سال ۱۹۱۹ مردی به نام ایزاک کاراسو در بارسلونا یک کارگاه کوچک ماست‌سازی راه انداخت و آن را به اسم پسرش دانیل، «دانون» (دانیل کوچولو) نامید. او ماست را برای کمک به کودکانی که مشکل گوارشی داشتند می‌فروخت. دانیل بعدها شعبه‌ی فرانسه را راه انداخت و در جنگ جهانی دوم شرکت را به آمریکا برد؛ جایی که افزودن پوره‌ی توت‌فرنگی به ماست رمز موفقیتش شد.

ماست میوه‌ای هم اول بار سال ۱۹۳۳ در پراگ ثبت اختراع شد. امروز وقتی یک ماست توت‌فرنگی در کیف مدرسه‌ی بچه‌ها می‌گذاریم، داریم همان ایده‌ی نود سال پیش را تکرار می‌کنیم.

ماست در ظرف‌های سفالی و شیشه‌ای قدیمی

سفر هفت‌هزارساله‌ی ماست در یک گاه‌شمار

زمان

اتفاق

حدود ۵۰۰۰ پیش از میلاد

کشف تصادفی ماست در میانرودان و آسیای میانه

۳۶۰۰ سال پیش

پنیر کفیر مومیایی‌های شیائوهه، قدیمی‌ترین نمونه‌ی شناخته‌شده

دوره‌ی ساسانی

واژه‌ی «ماست» در فارسی میانه؛ افسانه‌ی بورانی و پوراندخت

قرن دوم میلادی

جالینوس از اکسیگالا با عسل می‌نویسد

۱۰۷۲ تا ۱۰۷۴

واژه‌ی «یوغورت» در دیوان لغات الترک کاشغری

قرن شانزدهم

رسیدن ماست به اروپای غربی

۱۹۰۴ تا ۱۹۰۷

مچنیکف، گریگورف و کشف باکتری ماست

۱۹۱۹

دانون در بارسلونا

۱۹۳۳

اولین ماست میوه‌ای در پراگ

چند دانستنی جالب

  • اولین ظرف ماست‌سازی از پوست بود. ماست‌های اولیه احتمالاً در مشک‌های پوست بز و با باکتری‌های وحشی تخمیر می‌شدند.

  • انگلیسی‌ها تازه چهارصد سال است که اسم ماست را می‌دانند. واژه‌ی yogurt اولین بار بین سال‌های ۱۶۱۵ تا ۱۶۲۵ در انگلیسی ثبت شد.

  • اول دارو، بعد دسر. دانون اول ماست را به‌عنوان خوراکی برای بچه‌های بیمار می‌فروخت، نه یک دسر.

  • ماست چکیده‌ی گیلان در دانشنامه‌ها. ویکی‌پدیای انگلیسی «ماست چکیده»ی شمال ایران را در فهرست انواع ماست‌های جهان آورده است.

پرسش‌های متداول

ماست اول بار کجا درست شد؟ دقیق معلوم نیست. پژوهشگران فکر می‌کنند ماست حدود ۵۰۰۰ سال پیش از میلاد در میانرودان و آسیای میانه و احتمالاً در چند جای مختلف کشف شده است.

کلمه‌ی ماست فارسی است؟ بله. واژه‌ی «ماست» در فارسی میانه هم به همین شکل و معنا به کار می‌رفته است.

یوگورت و ماست فرق دارند؟ نه؛ دو اسم برای یک خوراکی‌اند. «یوگورت» از ترکی به زبان‌های اروپایی رفته است.

بورانی چه ربطی به پوراندخت دارد؟ طبق یک افسانه، غذاهای ماستی ملکه پوراندخت «پورانی» نام گرفتند و بعدها «بورانی» شدند؛ اما سند تاریخی محکمی برایش نیست.

باکتری ماست کی کشف شد؟ سال ۱۹۰۵ توسط استامن گریگورف، دانشجوی بلغاری. نام bulgaricus هم سال ۱۹۰۷ به این باکتری داده شد.

گفت‌وگو

دیدگاه شما

نظر، تجربه یا سوال خود را دربارهٔ این مطلب بنویسید.

نظرات پس از بررسی تیم صباح منتشر می‌شوند.

دیدگاه‌های تایید شده

در حال بارگذاری دیدگاه‌ها…