فرهنگ غذایی

سفره‌ی شب یلدا؛ آداب، خوراکی‌ها و ریشه‌ها

یلدا بلندترین شب سال است و ایرانی‌ها آن را با هندوانه، انار، آجیل، فال حافظ و دورهمی خانوادگی جشن می‌گیرند. در این مقاله ریشه‌ی یلدا، معنای خوراکی‌های سفره، رسم شهرهای مختلف و جای لبنیات در این شب را مرور کرده‌ایم.

تیم محتوای صباح۵ دقیقه مطالعه
سفره‌ی شب یلدا

متن مطلب

سفره‌ی شب یلدا معمولاً با هندوانه، انار، آجیل و شب‌چره، شیرینی، شمع و دیوان حافظ چیده می‌شود. خانواده‌ها در شب ۳۰ آذر، یعنی بلندترین شب سال، دور هم جمع می‌شوند تا آمدن زمستان و برگشتن روشنایی را جشن بگیرند. هر کدام از این خوراکی‌ها معنایی دارد. هندوانه نشانه‌ی سلامتی و گرمای تابستان است، انار نماد برکت و زایش است و آجیل نماد فراوانی.

یلدا در هر شهر رنگ‌وبوی خودش را دارد. یک جا سبزی‌پلو با ماهی می‌پزند و جای دیگر آش اوماج یا کلم‌پلو. در خیلی از سفره‌های محلی هم ماست، دوغ، کره و پنیر کنار بقیه‌ی خوراکی‌ها جا دارند. در این مقاله می‌گوییم یلدا از کجا آمده، چه آدابی دارد، هر خوراکی سفره چه معنایی دارد و برای این شب طولانی چه نوشیدنی‌هایی مناسب است.

شب یلدا چیست و چرا به آن شب چله می‌گویند؟

شب یلدا از غروب ۳۰ آذر، آخرین روز پاییز، شروع می‌شود و تا طلوع آفتاب اول دی ادامه دارد. این شب در نیمکره‌ی شمالی با انقلاب زمستانی همزمان است. به همین دلیل بلندترین شب سال است و از فردای آن روزها کم‌کم بلندتر می‌شوند.

معنی واژه‌ی یلدا چیست؟

یلدا واژه‌ای سریانی به معنای «تولد» و «میلاد» است. سریانی یکی از گویش‌های آرامی بود که میان مسیحیان رواج داشت، و این واژه به خاطر نزدیکی فرهنگی به فارسی راه پیدا کرد. دقیق معلوم نیست که این اتفاق کی افتاده است. منظور از این تولد، زایش دوباره‌ی خورشید است؛ چون بعد از این شب نور روز بیشتر می‌شود.

چله‌ی بزرگ و چله‌ی کوچک چیست؟

نام فارسی این شب «شب چله» است؛ چون از فردای آن چله‌ی بزرگ زمستان شروع می‌شود. قدیمی‌ها زمستان را به دو بخش تقسیم می‌کردند:

  • چله‌ی بزرگ: از اول دی تا دهم بهمن، درست چهل روز و سردترین بخش زمستان

  • چله‌ی کوچک: از دهم بهمن تا بیستم اسفند، که سرما در آن رو به کاهش است

نام این شب در مناطق مختلف هم فرق می‌کند. کردها به آن «شهو چله» یا «شهو زمسان» می‌گویند، اردبیلی‌ها «چیله گئجه سی» و لرها «اول قاره».

ریشه‌ی شب یلدا به کجا برمی‌گردد؟

یلدا از قدیمی‌ترین جشن‌های ایرانی است و مثل نوروز و چهارشنبه‌سوری از ایران باستان به یادگار مانده است. ایرانیان قدیم باور داشتند در این شب تاریکی در اوج است و از فردایش نور دوباره پیروز می‌شود. برای همین تا سپیده‌دم بیدار می‌ماندند و کنار آتش و بخاری می‌نشستند.

یلدا و آیین مهر

مهرپرستان این شب را شب تولد میترا یا ایزد مهر می‌دانستند. برخی پژوهشگران می‌گویند یلدا در اصل جشن تولد خورشید است؛ مهر و خورشید ارتباط نزدیکی دارند اما یکی نیستند. رومی‌ها هم در همین روزها جشنی به نام «ناتالیس اینویکتوس»، یعنی زادروز خورشید شکست‌ناپذیر، برگزار می‌کردند.

یلدا در کتاب‌های تاریخی

ابوریحان بیرونی، دانشمند و تقویم‌شناس ایرانی، از این شب با نام «میلاد اکبر» یاد کرده و منظورش را میلاد خورشید دانسته است. در شعر فارسی هم «شب یلدا» بارها نماد شبی بلند و تاریک بوده که سرانجام به صبح می‌رسد.

ثبت ملی و جهانی یلدا

  • ۲۹ آذر ۱۳۸۷: آیین شب یلدا در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد.

  • ۹ آذر ۱۴۰۱: «یلدا/چله» در هفدهمین نشست کمیته‌ی میراث ناملموس یونسکو در رباط مراکش، به‌صورت مشترک با افغانستان ثبت جهانی شد.

آداب و رسوم شب یلدا چیست؟

آداب و رسوم شب یلدا چیست؟

مهم‌ترین رسم یلدا دورهمی خانوادگی است. بیشتر خانواده‌ها این شب را در خانه‌ی پدربزرگ و مادربزرگ می‌گذرانند و بزرگترها محور مهمانی هستند. بقیه‌ی آداب یلدا دور همین دورهمی شکل می‌گیرد:

  • فال حافظ: هر کس نیتی می‌کند و بزرگ خانواده غزلی از دیوان حافظ برایش می‌خواند.

  • شاهنامه‌خوانی: در بعضی مناطق، مثل میان بختیاری‌ها، جای دیوان حافظ را شاهنامه می‌گیرد.

  • قصه‌گویی و مثل‌گویی: بزرگترها قصه‌های قدیمی تعریف می‌کنند تا شب بلند زودتر بگذرد.

  • کرسی: در گذشته همه پای کرسی می‌نشستند و میوه و آجیل را روی آن می‌چیدند.

  • شب‌زنده‌داری: به رسم قدیم، بعضی خانواده‌ها تا نیمه‌شب یا حتی طلوع آفتاب بیدار می‌مانند.

  • چله‌برون و خنچه: خانواده‌ی داماد برای عروس تازه خنچه‌ای از انار تزئین‌شده، میوه، شیرینی و هدیه می‌فرستد.

روی سفره‌ی یلدا چه چیزهایی می‌گذارند و هرکدام نماد چیست؟

رنگ اصلی سفره‌ی یلدا قرمز است. هندوانه، انار و لبو یادآور سرخی طلوع و گرمای خورشیدند و شمع نماد پیروزی روشنایی بر تاریکی است.

هندوانه در شب یلدا نماد چیست؟

هندوانه نماد سلامتی، طول عمر و گرمای تابستان در دل زمستان است. به باور قدیمی‌ها، کسی که شب یلدا هندوانه بخورد، زمستان سرما نمی‌خورد و گرمای تابستان هم اذیتش نمی‌کند. این یک باور عامیانه است، نه توصیه‌ی پزشکی. تفسیرهای دیگری هم از هندوانه وجود دارد:

  • شکل گرد آن را نشانه‌ی کره‌ی زمین و زندگی روی آن می‌دانند.

  • پوست سبزش نماد آبادانی و سرسبزی است.

  • درون سرخ و شیرینش نشانه‌ی عشق، دوستی و روزهای خوش است.

بعضی جاها، مثل تالش، با هندوانه‌ی یلدا فال هم می‌گیرند.

انار شب یلدا چه معنایی دارد؟

انار با دانه‌های فراوان و سرخش نماد برکت، زایش و شادی است. در آیین‌های کهن ایرانی انار را نشانه‌ی خورشید هم می‌دانستند. به همین خاطر انار تزئین‌شده یکی از هدیه‌های اصلی چله‌برون عروس‌های تازه است.

بقیه‌ی خوراکی‌های سفره

خوراکی یا نماد

معنا

آجیل و شب‌چره

فراوانی و برکت سفره

لبو

گرما و زندگی، با همان رنگ سرخ

شمع

پیروزی روشنایی بر تاریکی

دیوان حافظ

فرهنگ و ادب فارسی

میوه‌های خشک و برگه

میوه‌هایی که از تابستان برای زمستان نگه داشته می‌شد

آجیل شب چله هم در هر خانه فرق می‌کند. در گذشته بیشتر گندم و نخود برشته، تخمه‌ی هندوانه و کدو، بادام، پسته، فندق، کشمش، انجیر و توت خشک بود.

سفره‌ی یلدا در شهرهای مختلف ایران چه فرقی دارد؟

هندوانه و انار تقریباً همه‌جا هستند، اما شام و خوراکی‌های محلی از شهری به شهر دیگر عوض می‌شود. این جدول چند نمونه‌ی شناخته‌شده را نشان می‌دهد:

شهر یا منطقه

غذا و خوراکی مخصوص یلدا

تهران

سبزی‌پلو و ماهی؛ تهرانی‌های قدیمی رشته‌پلو هم می‌پختند

شیراز

کلم‌پلو با کلم قمری کنار سالاد شیرازی، آش کارده و قنبرپلو

قزوین

انارپلو با مرغ یا گوشت و دانه‌های انار

تبریز

کوفته تبریزی

اردبیل

خشیل، که با آرد سبوس‌دار، دارچین، کره و شکر درست می‌شود

کرمان

آش اوماج، پسته، انار دانه‌سیاه، شیرینی کلمپه و قاوت

سنندج و کردستان

دلمه برگ مو و کلم، با کره‌ی محلی، دوغ و ماست

گیلان

کونوس، یعنی ازگیل خیس‌خورده در آب‌نمک؛ در تالش رسم است چهل نوع خوراکی بخورند

یزد

گندمک (گندم تفت‌داده)، مغز گردو و شیرینی سنتی یزد

لرستان

گندم شادونه روی سفره، به نشانه‌ی برکت کشت

برای آشنایی بیشتر با تنوع سفره‌های محلی، مقاله‌ی صبحانه‌ی ایرانی در شهرهای مختلف را هم بخوانید.

لبنیات چه جایی در سفره‌ی یلدا دارد؟

در خیلی از سفره‌های محلی یلدا، لبنیات جای ثابتی دارند. بختیاری‌ها باور دارند اگر شب یلدا ماست، شیر، پنیر، کنجد، کدو و نان جو بخورند، تا یلدای سال بعد نعمت در خانه‌شان فراوان می‌ماند. در کردستان هم کره‌ی محلی، دوغ و ماست کنار دلمه روی سفره می‌آیند.

اگر می‌خواهید سفره‌ی امسالتان رنگ سنتی داشته باشد، این انتخاب‌ها را در نظر بگیرید:

درباره‌ی ریشه‌ی کشک، پنیر کوزه و بقیه‌ی لبنیات محلی در مقاله‌ی لبنیات سنتی ایرانی بیشتر نوشته‌ایم.

برای شب یلدا چه نوشیدنی‌ای مناسب است؟

نوشیدنی مناسب شب یلدا به زمان سرو بستگی دارد. کنار شام دوغ می‌چسبد، با آجیل و شیرینی چای تازه‌دم، و آخر شب یک لیوان شیر گرم.

نوشیدنی

کی سرو شود

نکته

دوغ

کنار شام

با سبزی‌پلو و ماهی، کلم‌پلو و دلمه همراه همیشگی سفره‌های ایرانی است

چای با دارچین یا هل

با آجیل، شیرینی و فال حافظ

دماوند یلداست و تا دیروقت تازه نگه داشته می‌شود

شربت انار یا آب‌انار تازه

هنگام پذیرایی اول شب

رنگ سرخش با تم سفره هماهنگ است

شیر گرم با زعفران یا دارچین

آخر شب

برای بچه‌ها و بزرگترهای خانواده انتخاب گرم و آرامی است

دمنوش گیاهی

کنار چای، برای کسانی که چای نمی‌نوشند

به‌لیمو و چای دارچین انتخاب‌های رایجی هستند

شیر زعفرانی یلدایی چطور درست کنیم؟

  1. یک لیوان شیر را روی حرارت ملایم گرم کنید تا بخار کند، اما جوش نیاید.

  2. یک قاشق چای‌خوری زعفران دم‌کرده و کمی دارچین اضافه کنید.

  3. با عسل یا شکر شیرینش کنید و با کمی پودر پسته سرو کنید.

برای این نوشیدنی‌ها می‌توانید از شیر پاستوریزه‌ی صباح و برای کنار شام از دوغ صباح استفاده کنید. اگر بین شیر پاستوریزه و استریل مرددید، فرق شیر پاستوریزه و استریل را بخوانید.

سفره‌ی یلدا را در خانه چطور بچینیم؟

یک سفره‌ی یلدایی خوب لازم نیست شلوغ باشد؛ کافی است نمادهای اصلی را داشته باشد و تا آخر شب تازه بماند.

  1. رنگ سفره را انتخاب کنید: رومیزی قرمز، طلایی یا سبز تیره با رنگ انار و هندوانه هماهنگ است.

  2. نمادها را وسط بگذارید: هندوانه، انار، شمع و دیوان حافظ در مرکز سفره باشند.

  3. ظرف‌های کوچک بچینید: آجیل، انار دانه‌شده و برگه‌ها را در چند ظرف کوچک پخش کنید تا دست همه برسد.

  4. لبنیات را دیرتر بیاورید: ماست و خیار، پنیر و دسرهای خامه‌ای را تا لحظه‌ی سرو در یخچال نگه دارید و بعد از پذیرایی باقی‌مانده را برگردانید.

  5. یک سینی نوشیدنی کنار بگذارید: فلاسک چای، یک پارچ شربت انار و بطری دوغ خنک برای کنار شام.

  6. هندوانه را تزئین کنید: حکاکی روی پوست یا برش دندانه‌ای ساده‌ترین راه برای چشمگیر کردن سفره است.

گفت‌وگو

دیدگاه شما

نظر، تجربه یا سوال خود را دربارهٔ این مطلب بنویسید.

نظرات پس از بررسی تیم صباح منتشر می‌شوند.

دیدگاه‌های تایید شده

در حال بارگذاری دیدگاه‌ها…