متن مطلب
غذاهای پاییزی سفرهی ایرانی چهار دستهاند: میوههای فصل مثل انار، به و خرمالو؛ خوراکیهای خیابانی مثل لبو، باقالی پخته، شلغم و بلال؛ غذاهای گرم مثل آش، کلهجوش و حلیم؛ و دسرهای شیری مثل فرنی و شیربرنج. کشک و شیر هم در بیشتر آنها حاضرند؛ یکی به آش هویت میدهد و دیگری به عصرهای سرد گرما.
پاییز در ایران با مهر و بوی کتابهای نو شروع میشود، اما خیلی زود بوی دیگری هم به آن اضافه میشود: بخار لبوی داغ سر کوچه، صدای ترکیدن انار در آشپزخانه و قابلمهی آشی که از ظهر روی گاز است. بیایید این فصل را یک دور در سفرهی ایرانی بچرخیم.
در یک نگاه
میوهها: انار، به، خرمالو، سیب و ازگیل
خوراکیهای خیابانی: لبو، باقالی پخته با گلپر، شلغم پخته، بلال
غذاهای گرم: آش رشته و آش انار، کلهجوش، حلیم و عدسی
دسرها و نوشیدنیهای شیری: فرنی، شیربرنج، شیر داغ با عسل و دارچین
ستارههای لبنی: کشک، شیر، ماست
چرا پاییز در آشپزی ایرانی فصل خاصی است؟
پاییز فصل برداشت است و ایرانیها از قدیم آن را جشن گرفتهاند. مهرگان، که در گاهشماری کهن روز شانزدهم مهر برگزار میشد، در دورهی ساسانی بعد از نوروز مهمترین جشن سال بود. به نوشتهی دانشنامهی ایرانیکا، مهرگان با اعتدال پاییزی گره خورده بود؛ زمانی که «هرچه میروید به کمال میرسد».
این فصل با شب یلدا، بلندترین شب سال در ۳۰ آذر، تمام میشود؛ شبی که انار و هندوانه و آجیل ستارههایش هستند. دربارهی آدابش در مقالهی سفرهی شب یلدا؛ آداب، خوراکیها و ریشهها مفصل نوشتهایم.
میوههای پاییزی: انار، به و خرمالو
انار پادشاه میوههای پاییزی است. انار از نخستین گیاهانی است که انسان اهلی کرد، خاستگاهش ایران است و از آخرین میوههایی است که در سال میرسد. در میانهی پاییز در شهرهایی مثل ساوه، پاوه، رودبار، گنبد کاووس و هورامان جشن انار برگزار میشود. ایرانیها انار را به هزار شکل میخورند: دانکرده با گلپر و نمک، رب انار در فسنجان و آش انار.
به با عطر تندش آشپزخانه را پر میکند؛ از خورش به گرفته تا مربای به که کنار کره و پنیر صبحانه مینشیند. خرمالو، ازگیل و سیب پاییزی هم کاملکنندهی ظرف میوهی این فصلاند.

خوراکیهای خیابانی پاییز؛ از لبو تا باقالی
اگر پاییز صدا داشت، صدای فروشندهای بود که داد میزند «لبو داغه!». خوراکیهای خیابانی پاییز ارزان، ساده و گرماند:
لبو: چغندر پخته که پوست کنده و تکهتکه، داغ داخل کاسه سرو میشود؛ یکی از محبوبترین خوراکیهای سرمای ایرانیها.
باقالی پخته: باقالی آبپز که رویش سرکه و گلپر میریزند و مغزش را از پوست بیرون میکشند.
شلغم پخته: شلغم بخارپز که در ایران معمولاً فقط با کمی نمک خورده میشود؛ خیلی از مادربزرگها آن را برای روزهای سرماخوردگی خانواده میپختند.
بلال: ذرت کبابی که روی زغال برشته میشود و یک لحظه در آبنمک فرو میرود.
ترفند لبنی: لبوی اضافه را دور نریزید. لبوی پخته را رنده کنید، با ماست، کمی سیر رندهشده و نمک مخلوط کنید و رویش گردو بپاشید؛ این بورانی لبو است، یک پیشغذای صورتی و خوشرنگ برای سفرهی پاییزی.

آش و غذاهای گرم پاییزی؛ جایی که کشک ستاره است
با اولین بارانهای پاییزی، قابلمههای بزرگ از کابینت بیرون میآیند. در بیشتر این غذاها یک مادهی مشترک هست: کشک.
آش رشته: سبزی، حبوبات و رشته، با تاجی از کشک، پیاز داغ و نعناع داغ. طرز تهیهی مرحلهبهمرحلهاش را در آش رشته با کشک به روش سنتی بخوانید.
آش انار: آشی ترشوشیرین با رب انار که درست برای همین فصل ساخته شده است.
کلهجوش: سادهترین غذای کشکی؛ کشک، گردو، پیاز داغ و نعناع خشک که با نان تیتیلش میکنند. برای این غذا یک کشک سنتی غلیظ همهکار میکند.
حلیم و عدسی: صبحانههای داغ صبحهای سرد؛ دربارهشان در صبحانهی ایرانی در شهرهای مختلف نوشتهایم.

دسرها و نوشیدنیهای شیری پاییز
وقتی هوا سرد میشود، شیر از لیوان سرد به قابلمه میرود:
فرنی: دسری نرم از آرد برنج، شیر و شکر که معمولاً با کمی گلاب معطر میشود. هم صبحانه است، هم عصرانه.
شیربرنج: برنجی که آرامآرام در شیر میپزد و با شیره، مربا یا دارچین سرو میشود.
شیر داغ با عسل و دارچین: سادهترین گرمای شبهای پاییزی.
برای این دسرها شیر پرچرب بافت لطیفتری میدهد. اگر میخواهید همیشه چند پاکت دم دست باشد، شیر فرادما پرچرب تا وقتی باز نشده، بیرون از یخچال هم میماند. برای دسرهای شیری مهمانیهای آخر پاییز هم دسرهای سادهی شب یلدا را ببینید.
غذاهای پاییزی در یک جدول
خوراکی | دسته | لبنیات همراه |
|---|---|---|
انار دانکرده با گلپر | میوه | — |
مربای به | میوه | کره و پنیر صبحانه |
لبو و بورانی لبو | خیابانی / پیشغذا | ماست |
باقالی پخته | خیابانی | — |
آش رشته | غذای گرم | کشک |
کلهجوش | غذای گرم | کشک |
حلیم | صبحانهی گرم | کره |
فرنی و شیربرنج | دسر | شیر |
چند دانستنی جالب
پادشاه هم لباس پاییزی میپوشید. در مهرگان دورهی ساسانی، شاه ردای پوستی به تن میکرد و لباسهای تابستانیاش را میبخشید.
هدیهی مهرگانی گاهی یک سیب بود. از سکهی طلا تا یک سیب ساده؛ مهم هدیه دادن بود، نه اندازهاش.
جشن انار در هورامان. یارسان کردستان انار را در جشنی پاییزی به نام «آیین یاری» گرامی میدارند؛ با دفنوازی، دعا و تقسیم انار.
انار، نماد خورشید. ایرانیان باستان رنگ سرخ انار را به خورشید تشبیه میکردند.

پرسشهای متداول
غذاهای پاییزی ایرانی کداماند؟ آش رشته، آش انار، کلهجوش، حلیم، عدسی و خورش به؛ در کنار خوراکیهای خیابانی مثل لبو، باقالی پخته و شلغم.
میوههای پاییزی ایران کداماند؟ انار، به، خرمالو، سیب و ازگیل. انار از آخرین میوههایی است که در سال میرسد.
کلهجوش چیست؟ غذایی ساده از کشک، گردو، پیاز داغ و نعناع خشک که با نان خورده میشود.
مهرگان کی است؟ در گاهشماری کهن روز شانزدهم مهر؛ جشنی که با اعتدال پاییزی و فصل برداشت پیوند داشت.
بورانی لبو را چطور درست کنیم؟ لبوی پخته و رندهشده را با ماست غلیظ، کمی سیر و نمک مخلوط کنید، نیم ساعت در یخچال بگذارید و با گردو سرو کنید.





گفتوگو
دیدگاه شما
نظر، تجربه یا سوال خود را دربارهٔ این مطلب بنویسید.
دیدگاههای تایید شده