خواص و ارزش غذایی

خواص کشک و ارزش غذایی آن

کشک غلیظ‌ترین شکل لبنیات است؛ یک‌چهارم لیوان آن هم‌اندازه‌ی یک لیوان شیر ارزش غذایی دارد. در این مقاله می‌گوییم کشک چه چیزهایی دارد و چطور امن انتخابش کنیم.

تیم محتوای صباح۳ دقیقه مطالعه
خواص کشک

متن مطلب

کشک غلیظ‌شده‌ی ماست یا دوغ است و پروتئین و کلسیم زیادی دارد. به همین دلیل فقط یک‌چهارم لیوان آن یک واحد کامل لبنیات حساب می‌شود؛ هم‌اندازه‌ی یک لیوان شیر. بهترین انتخاب هم کشک پاستوریزه است.

آش رشته بدون کشک؟ کشک بادمجان بدون کشک؟ نه ممکن نیست! کشک یکی از قدیمی‌ترین لبنیات ایرانی است و اسمش حتی در شاهنامه هم آمده. اما کشک چه چیزی دارد؟ و چرا متخصصان بهداشت اینقدر درباره‌ی کشک محلی حساس‌اند؟

خلاصه در یک نگاه

  • چه چیزی دارد؟ پروتئین باکیفیت، کلسیم، فسفر و نمک

  • چقدر کشک = یک واحد لبنیات؟ یک‌چهارم لیوان

  • نقطه‌ی ضعف: نمک؛ با کشک غذا را کم‌نمک‌تر بپزید

  • مهم‌ترین نکته‌ی ایمنی: کشک خام و محلی از منابع بوتولیسم است؛ کشک پاستوریزه بخرید

این مقاله اطلاعات عمومی تغذیه‌ای می‌دهد و جای توصیه‌ی پزشک یا متخصص تغذیه را نمی‌گیرد.

کشک چیست و چطور ساخته می‌شود؟

کشک را با جوشاندن طولانی ماست یا دوغ، افزودن نمک و خشک کردن آن می‌سازند. بعضی‌ها می‌گویند خود اسم کشک هم از «خشک» آمده است.

کشک خشک و کشک مایع چه فرقی دارند؟

نوع

چطور ساخته می‌شود

کشک خشک (سنتی)

دوغ باقی‌مانده از کره‌گیری یا ماست را می‌جوشانند، آبش را می‌گیرند و گلوله‌های کشک را در آفتاب خشک می‌کنند

کشک مایع سنتی

کشک خشک را خیس می‌کنند و می‌سایند؛ برای هر کیلو کشک مایع حدود ۲۵۰ تا ۳۰۰ گرم کشک خشک لازم است

کشک مایع صنعتی (پاستوریزه)

شیر در کارخانه تخمیر و غلیظ می‌شود، نمک اضافه می‌شود و قبل از بسته‌بندی حدود ۱۰ دقیقه در دمای ۸۰ تا ۸۸ درجه حرارت می‌بیند

برای همین کشک خشک از همه سفت‌تر و شورتر است و کشک مایع صنعتی از همه راحت‌تر استفاده می‌شود. کشک‌های صباح در سه بسته‌بندی هستند: کشک سنتی ۴۵۰ گرمی، لیوانی ۲۵۰ گرمی و پاکتی ۲۰۰ گرمی.

ارزش غذایی کشک چقدر است؟

هر ۱۰۰ گرم کشک مایع پاستوریزه حدود ۱۱ گرم پروتئین و ۶۰۰ میلی‌گرم کلسیم دارد. کشک خشک چند برابر غلیظ‌تر است.

در هر ۱۰۰ گرم

کشک مایع پاستوریزه (میانگین چهار برند)

کشک خشک (بازه)

پروتئین

۱۱ گرم

۳۱ تا ۵۱ گرم

چربی

۲ گرم

۴٫۵ تا ۲۳٫۵ گرم

نمک

۰٫۶ گرم

۲٫۸ تا ۱۳ گرم

کلسیم

۶۱۰ میلی‌گرم

—

فسفر

۱۵۰ میلی‌گرم

—

رطوبت

۷۴ درصد

۲۲ تا ۳۹ درصد

ستون اول از یک پژوهش روی چهار کشک پاستوریزه‌ی ایرانی است و ستون دوم بازه‌ی گزارش‌شده برای کشک خشک. عدد دقیق هر محصول را از برچسبش بخوانید.

ارزش غذایی کشک چقدر است؟

استاندارد ملی کشک مایع چه می‌گوید؟

طبق استاندارد ملی ایران، کشک مایع باید دست‌کم ۱۳ درصد پروتئین و ۱ درصد چربی داشته باشد و نمکش از ۳ درصد و رطوبتش از ۷۵ درصد بیشتر نباشد.

خواص کشک چیست؟

کشک در حجم کم، لبنیات زیادی به غذا اضافه می‌کند. اینجا فقط چیزهایی را آورده‌ایم که منابع علمی به آن اشاره کرده‌اند.

۱. پروتئین باکیفیت و کلسیم زیاد

پژوهشگران کشک را لبنیاتی با پروتئین باکیفیت و کلسیم زیاد می‌دانند. کشک همه‌ی پروتئین‌های شیر را دارد؛ به همین دلیل چند قاشق از آن کلسیم و پروتئین قابل توجهی به غذا اضافه می‌کند.

۲. یک واحد لبنیات در چند قاشق

وزارت بهداشت یک‌چهارم لیوان کشک را برابر یک واحد لبنیات می‌داند. برای کسی که شیر نمی‌خورد، این راه ساده‌ای برای رسیدن به ۲ تا ۳ واحد روزانه است.

۳. ویتامین‌ها و مواد معدنی

کشک کلسیم، پتاسیم، منیزیم، ویتامین‌های گروه B و اسیدهای آلی مثل اسید لاکتیک دارد.

۴. باکتری‌های اسیدلاکتیک؛ البته فقط در کشک سنتی

پژوهشگران از کشک سنتی آباده و کلات باکتری‌های اسیدلاکتیک جدا کرده‌اند و خواص پروبیوتیکی آن‌ها را بررسی کرده‌اند. اما کشک پاستوریزه حرارت دیده و این باکتری‌ها را ندارد. این همان چیزی است که آن را امن می‌کند.

اما نمک را فراموش نکنید

کشک نمک دارد، به‌خصوص کشک خشک. وقتی کشک به آش یا کشک بادمجان می‌زنید، نمک غذا را کم کنید و اول بچشید.

کشک محلی بخریم یا پاستوریزه؟

کشک پاستوریزه‌ی بسته‌بندی‌شده انتخاب امن‌تری است. این مهم‌ترین بخش این مقاله است.

چرا کشک محلی حساس است؟

کشک مایع رطوبت و پروتئین زیادی دارد؛ پس اگر آلوده شود، میکروب‌ها در آن راحت رشد می‌کنند. دو نمونه‌ی مهمش استافیلوکوکوس اورئوس و باکتری بوتولیسم هستند.

  • سازمان غذا و دارو «کشک خام» را کنار کنسرو، سوسیس و عسل طبیعی، جزو غذاهایی نام برده که اگر غیربهداشتی تهیه شوند می‌توانند بوتولیسم بدهند.

  • راهنمای کشوری بوتولیسم وزارت بهداشت هم می‌گوید در بعضی مناطق به خاطر عادات غذایی سنتی، مواردی از بوتولیسم با کشک محلی و کمپوت خانگی پیش می‌آید.

  • در پژوهشی در همدان، کپک و مخمر کشک‌های مایع سنتی بسیار بیشتر از حد استاندارد بود و ماده‌ی جامدشان هم کمتر از حداقل استاندارد.

چک‌لیست خرید و مصرف امن کشک

  • کشک بسته‌بندی‌شده، پاستوریزه و با پروانه‌ی ساخت بخرید.

  • کشک مایع را از یخچال فروشگاه بردارید؛ بادکرده یا بازشده نباشد.

  • بعد از باز کردن، در یخچال نگه دارید و زود مصرف کنید.

  • اگر کشک محلی دارید، پیش از مصرف خوب بجوشانید. مسئولان بهداشت می‌گویند سم بوتولیسم با ۲۰ دقیقه جوشاندن از بین می‌رود و گرم کردن مختصر برای این کار کافی نیست.

اگر بعد از غذایی دچار دوبینی، مشکل در بلع یا تنفس، یا ضعف عضلانی شدید، فوراً به پزشک مراجعه کنید.

کشک را در آشپزی چطور استفاده کنیم؟

کشک مایع از همان ظرف آماده‌ی مصرف است. کشک خشک را اول باید در آب گرم خیس کنید و بسایید تا نرم شود.

غذا

کشک چه کاری می‌کند؟

نکته

آش رشته

طعم ترش و غلظت می‌دهد

بخشی را داخل آش بزنید و بقیه را رویش

کشک بادمجان

ستون اصلی طعم است

کشک را آخر کار اضافه کنید و کمی بجوشانید

کله‌جوش

پایه‌ی غذاست

با پیاز داغ، نعنا خشک و گردو

آش جو و آش بلغور

خامه‌ای و ترش می‌کند

موقع سرو اضافه کنید

دسته‌بندی بادمجان و سیب‌زمینی کبابی

سس سریع

کشک را با کمی آب رقیق کنید

۵ نکته‌ی کوچک برای نتیجه‌ی بهتر

  1. نمک را بعد از کشک بزنید. کشک خودش شور است؛ اول بچشید بعد نمک اضافه کنید.

  2. هم بزنید. کشک روی حرارت زیاد زود ته می‌گیرد.

  3. پیازداغ را با روغن خوب بگیرید. کمی روغن حیوانی صباح برای پیازداغ و نعناداغ، طعم ماندگاری به آش می‌دهد.

  4. باقیمانده را زود مصرف کنید. ظرف بازشده را با قاشق تمیز بردارید و دربش را ببندید.

  5. اندازه‌ی مناسب بخرید. برای یک آش خانوادگی، کشک پاکتی صباح مناسب است و برای مهمانی و نذری، کشک ۵۰۰ گرمی یا کشک ظرفی.

باورهای غلط درباره‌ی کشک

باور رایج

واقعیت

«کشک محلی چون طبیعی است، امن‌تر است.»

برعکس. کشک مایع غیرپاستوریزه جزو منابع شناخته‌شده‌ی بوتولیسم در ایران است.

«چند ثانیه گرم کردن کافی است.»

برای کشک محلی، توصیه ۲۰ دقیقه جوشاندن است.

«کشک همان ماست خشک‌شده است.»

کشک سنتی از دوغ باقی‌مانده از کره‌گیری ساخته می‌شد؛ کشک صنعتی امروزه معمولاً از ماست یا شیر تهیه می‌شود.

«هر چه کشک غلیظ‌تر، بهتر.»

غلظت به رطوبت و نوع تولید بستگی دارد؛ ملاک کیفیت، پاستوریزاسیون و برچسب است.

می‌دانستید؟ کشک در جهان و زبان فارسی

کشک فقط مال ما نیست. از آسیای میانه تا اردن، مردم هزاران سال است لبنیات را با خشک کردن برای زمستان ذخیره می‌کنند.

  • قروت در آسیای میانه: گلوله‌های سفت و شور ماست خشک‌شده که هنوز در بازارهای قزاقستان و ازبکستان فروخته می‌شود.

  • قروت‌آب در تاجیکستان: غذای ملی تاجیک‌ها، نان تکه‌تکه‌شده است که قروت حل‌شده رویش می‌ریزند.

  • جمید در اردن: ماست خشک‌شده‌ی شیر گوسفند که پایه‌ی غذای ملی اردن، منسف، است.

  • چورتان در ارمنستان: نمونه‌ی ارمنی کشک خشک که در سوپ و سس به کار می‌رود.

  • یک سیاح قرن سیزدهمی: ویلیام روبروک، سیاح اروپایی، در سفرنامه‌اش نوشته که مغول‌ها کشک را زیر آفتاب خشک می‌کردند و در زمستان با آب حل می‌کردند.

  • کشکی که جان نجات داد: در دوره‌ی استالین، زنان قزاق به زنان زندانی اردوگاه آلژیر قروت پرتاب می‌کردند تا گرسنه نمانند.

کشک در ضرب‌المثل‌ها

کشک آنقدر رایج بوده که وارد زبان روزمره هم شده است:

  • «برو کشکت را بساب!» یعنی برو دنبال کار خودت. از همان روزهایی می‌آید که کشک خشک را باید مدتی در آب می‌سابیدند.

  • «کشکی» یعنی بی‌پایه و بی‌ارزش؛ مثل «حرف کشکی».

  • «کشک چی، پشم چی!» برای رد کردن حرفی که باورش نداریم.

نکته‌ی جالب این که از نظر غذایی، کشک اصلاً «کشکی» نیست!

سؤالات متداول درباره‌ی کشک

کشک چاق می‌کند؟

کشک مایع چربی کمی دارد، اما غذاهایی که کشک می‌خورند، مثل کشک بادمجان و آش، معمولاً با روغن و پیازداغ همراهند. انرژی غذا بیشتر به مقدار روغن بستگی دارد تا خود کشک.

چقدر کشک یک واحد لبنیات است؟

یک‌چهارم لیوان کشک، همان‌قدر که یک لیوان شیر یا ماست.

فرق کشک خشک و کشک مایع چیست؟

کشک خشک آب کمتری دارد، پس پروتئین و نمک آن چند برابر غلیظ‌تر است و باید قبل از مصرف خیس بخورد. کشک مایع آماده‌ی مصرف است.

آیا کشک پاستوریزه را هم باید جوشاند؟

نه. کشک پاستوریزه‌ی بسته‌بندی‌شده را می‌توان مستقیم روی غذا ریخت. توصیه‌ی ۲۰ دقیقه جوشاندن مربوط به کشک محلی و فله است.

کشک را چطور نگه داریم؟

کشک مایع را در یخچال نگه دارید و بعد از باز کردن، طبق توضیح روی بسته زود مصرف کنید. کشک خشک را در ظرف دربسته و جای خشک و خنک نگه دارید.

کشک کف کرده یا بوی عجیب می‌دهد؛ چه کنم؟

مصرفش نکنید. بادکردن ظرف، کف، بو یا طعم غیرعادی نشانه‌ی خرابی است.

مصرف کشک برای کودکان مناسب است؟

کشک پاستوریزه در غذای خانواده جا دارد. به خاطر نمکش برای کودکان کمتر بریزید. برای شیرخواران و شرایط خاص، از پزشک بپرسید.

گفت‌وگو

دیدگاه شما

نظر، تجربه یا سوال خود را دربارهٔ این مطلب بنویسید.

نظرات پس از بررسی تیم صباح منتشر می‌شوند.

دیدگاه‌های تایید شده

در حال بارگذاری دیدگاه‌ها…